Zaćma – przyczyny, objawy, profilaktyka

Zaćma to postępujące zmętnienie naturalnej soczewki oka. Najczęściej rozwija się wraz z wiekiem, ale mogą sprzyjać jej także cukrzyca, palenie, promieniowanie UV, urazy i długotrwałe stosowanie sterydów. Profilaktyka może opóźniać proces, lecz go nie cofa. Nie istnieją krople ani suplementy usuwające zaćmę, a jedyną skuteczną metodą leczenia jest operacyjne zastąpienie zmętniałej soczewki sztuczną.

Czym jest zaćma?

Zaćma, nazywana także kataraktą, polega na utracie przezroczystości soczewki oka. Soczewka znajduje się wewnątrz gałki ocznej i skupia światło na siatkówce. Gdy staje się mętna, światło przechodzi przez nią mniej prawidłowo, a obraz traci ostrość i kontrast.

Nie jest to „błonka” narastająca na powierzchni oka. Zmiana rozwija się wewnątrz soczewki, zwykle powoli i bez bólu. Najczęściej dotyczy osób po 60. roku życia, ale może wystąpić wcześniej, między innymi w następstwie urazu, chorób przewlekłych lub leczenia steroidami. Zaćma może być także obecna od urodzenia.

Dlaczego powstaje zaćma?

Najważniejszą przyczyną jest starzenie się soczewki. Z czasem białka tworzące jej strukturę ulegają zmianom, rozpadają się i zlepiają. Proces ten wiąże się także ze stresem oksydacyjnym, czyli przewagą uszkadzających cząsteczek nad możliwościami ochronnymi organizmu. Zmętnienie stopniowo ogranicza przechodzenie światła i pogarsza widzenie.

Ryzyko rośnie szczególnie po 60. roku życia, ale wiek nie jest jedynym czynnikiem. Znaczenie mają również predyspozycje rodzinne, cukrzyca, palenie tytoniu, nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV, urazy oka oraz długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów. Leki przepisane przez lekarza należy przyjmować zgodnie z zaleceniami, a ewentualne ryzyko omówić podczas kontroli. Nie wolno odstawiać steroidów samodzielnie.

Poniższa tabela pokazuje, na które czynniki można wpływać, a które pozostają niezależne od pacjenta:

Typ czynnika	Przykłady	Wpływ
Modyfikowalny	Palenie tytoniu	Toksyczne składniki dymu mogą przyspieszać procesy uszkadzające soczewkę.
Modyfikowalny	Promieniowanie UV	Długotrwała ekspozycja bez ochrony zwiększa obciążenie struktur oka.
Modyfikowalny	Cukrzyca	Nieprawidłowa kontrola glikemii może sprzyjać zmianom w soczewce.
Modyfikowalny	Urazy oka	Uderzenie lub przebicie gałki ocznej może prowadzić do zaćmy pourazowej.
Niemodyfikowalny	Wiek	Ryzyko rośnie wraz z naturalnym starzeniem się soczewki.
Niemodyfikowalny	Predyspozycje rodzinne	Genetyka może sprzyjać wcześniejszemu wystąpieniu choroby.

Przewiń tabelę w bok →

Jakie objawy daje zaćma?

Zaćma zwykle narasta stopniowo. Początkowo pacjent może uznać pogorszenie wzroku za zwykłą zmianę związaną z wiekiem. Z czasem objawy zaczynają przeszkadzać podczas czytania, oglądania telewizji, rozpoznawania twarzy lub prowadzenia samochodu.

Najczęściej pojawiają się:

zamglony, nieostry obraz przypominający patrzenie przez mgłę lub brudną szybę,
większa wrażliwość na światło i olśnienia od lamp lub reflektorów,
halo, czyli poświata wokół źródeł światła, szczególnie widoczna nocą,
pogorszenie widzenia po zmroku i wolniejsze przystosowanie do ciemności,
blaknięcie kolorów lub wrażenie, że barwy stały się żółtawe,
częsta zmiana mocy okularów bez uzyskania trwałej poprawy,
podwójne albo wielokrotne widzenie jednym okiem.

Objawy podobne do zaćmy mogą występować także przy jaskrze, chorobach siatkówki, zmianach rogówki lub innych zaburzeniach widzenia. Dlatego rozpoznania nie powinno się stawiać samodzielnie na podstawie opisu dolegliwości.

Kiedy pilnie zgłosić się do okulisty?

Typowa zaćma rozwija się powoli i najczęściej nie powoduje bólu. Pilnej oceny wymaga jednak nagłe pogorszenie widzenia, zwłaszcza gdy towarzyszą mu:

silny ból oka lub wyraźne zaczerwienienie,
błyski światła albo nagłe pojawienie się wielu mętów,
cień lub „zasłona” w polu widzenia,
gwałtowna utrata ostrości wzroku w jednym oku,
nudności, wymioty lub silny ból głowy połączone z zaburzeniami widzenia.

W przypadku stopniowego pogarszania wzroku warto zaplanować konsultację okulistyczną, szczególnie po 60. roku życia. Nie trzeba czekać, aż zaćma całkowicie uniemożliwi codzienne funkcjonowanie.

Profilaktyka zaćmy – co może pomóc?

Nie da się całkowicie zatrzymać starzenia soczewki, dlatego profilaktyka nie gwarantuje uniknięcia choroby. Może jednak ograniczać część czynników przyspieszających jej rozwój. Największe znaczenie ma ochrona oczu, leczenie chorób przewlekłych i regularna kontrola okulistyczna.

Na co dzień warto:

nosić okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV oraz nakrycie głowy podczas silnego słońca,
stosować okulary ochronne przy pracy z narzędziami, remoncie i aktywnościach obarczonych ryzykiem urazu,
nie palić tytoniu, a w razie trudności skorzystać ze wsparcia lekarza,
utrzymywać prawidłową kontrolę cukrzycy i innych chorób przewlekłych,
jeść różnorodnie, z udziałem warzyw, owoców i innych produktów dostarczających antyoksydantów,
wykonywać regularne badania okulistyczne, zwłaszcza po 60. roku życia.

Zdrowa dieta wspiera ogólny stan organizmu, ale nie rozpuszcza zmętniałej soczewki. Podobnie suplementy nie zastępują diagnostyki ani leczenia. Preparaty reklamowane jako „krople na zaćmę” nie mają potwierdzonej zdolności do cofania tej choroby.

Jak diagnozuje się i leczy zaćmę?

Okulista ocenia ostrość widzenia, przeprowadza wywiad i ogląda oko, zwykle z użyciem lampy szczelinowej. W razie potrzeby badanie odbywa się po rozszerzeniu źrenicy, co pozwala dokładniej ocenić soczewkę i tylną część oka. Lekarz ustala również, czy pogorszenie widzenia rzeczywiście wynika z zaćmy, czy z innej choroby.

Ścieżka diagnostyczno-lecznicza zazwyczaj obejmuje:

Konsultację okulistyczną – lekarz ocenia objawy, ostrość wzroku, soczewkę i wpływ choroby na codzienne funkcjonowanie.
Badania kwalifikacyjne – dobiera się zakres badań potrzebnych przed zabiegiem i ustala oczekiwania dotyczące widzenia po operacji.
Wybór soczewki wewnątrzgałkowej – implant zastępuje usuniętą soczewkę naturalną. W zależności od potrzeb może być jednoogniskowy, toryczny lub wieloogniskowy.
Fakoemulsyfikację – zmętniałą soczewkę rozbija się za pomocą ultradźwięków i usuwa przez niewielkie nacięcie, a następnie wszczepia implant.
Kontrole po zabiegu – pacjent stosuje zalecone krople i zgłasza się na wizyty kontrolne.

Zabieg wykonuje się zwykle w znieczuleniu miejscowym. Fakoemulsyfikacja trwa najczęściej kilkanaście do około 30 minut, choć całkowity pobyt w placówce może być dłuższy. Operacja nie powinna boleć, ale po niej przez pewien czas może występować zamazane widzenie. Do czasu uzyskania zgody lekarza nie należy prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających dobrego widzenia.

Nie ma kropli, tabletek ani domowej metody, które usuwałyby zmętniałą soczewkę. Jedynym leczeniem, które likwiduje zaćmę, jest jej chirurgiczne usunięcie i wszczepienie soczewki wewnątrzgałkowej.

Nie każdą zaćmę trzeba operować natychmiast. Decyzja zależy przede wszystkim od tego, czy pogorszenie wzroku utrudnia czytanie, pracę, prowadzenie samochodu, rozpoznawanie twarzy lub samodzielne funkcjonowanie. Nie trzeba jednak czekać na tak zwane „dojrzenie” zaćmy.

Po operacji zmętniała soczewka naturalna nie odrasta. Po miesiącach lub latach może natomiast pojawić się zmętnienie tylnej torebki soczewki, określane jako zaćma wtórna. Jest to inny proces, który można leczyć laserową kapsulotomią po ocenie okulistycznej.

Zaćma rozwija się zwykle powoli, ale nie powinna być ignorowana. Ochrona przed UV, niepalenie, kontrola cukrzycy i regularne badania mogą opóźniać jej rozwój. Gdy zmętnienie zaczyna ograniczać codzienne życie, okulista może zakwalifikować pacjenta do operacji, która pozostaje jedyną skuteczną metodą usunięcia choroby.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.