Duża różnica wady wzroku między oczami to najczęściej różnowzroczność, czyli anizometropia. Przyjmuje się, że znaczenie kliniczne może mieć różnica około 1 dioptrii lub większa, choć tolerancja zależy od wieku i indywidualnych cech widzenia. Problem nie polega wyłącznie na ostrości obrazu. Mózg otrzymuje informacje o różnej jakości i może mieć trudność z połączeniem ich w jeden przestrzenny obraz. Przy większej różnicy soczewki kontaktowe często zapewniają lepszą adaptację niż okulary, ale wybór korekcji wymaga badania widzenia obuocznego.
Czym jest różnowzroczność?
Różnowzroczność, nazywana także anizometropią, występuje wtedy, gdy prawe i lewe oko mają różną wadę refrakcji. Jedno oko może być krótkowzroczne, a drugie nadwzroczne, ale możliwa jest też ta sama wada w obu oczach, tylko o różnej mocy. Różnice niewielkiego stopnia są częste i nie zawsze powodują dolegliwości. Gdy przekraczają około 1 dioptrii, rośnie prawdopodobieństwo problemów z widzeniem obuocznym.
Każde oko tworzy obraz na swojej siatkówce. Układ wzrokowy powinien następnie połączyć oba obrazy w jedno wrażenie. Przy dużej różnicy ostrości i mocy optycznej obrazy mogą być nie tylko mniej wyraźne, lecz także różnej wielkości. Ich scalanie, określane jako fuzja, staje się wtedy trudniejsze. Właśnie dlatego ktoś może widzieć dość dobrze każdym okiem osobno, a jednocześnie źle tolerować korekcję obu oczu razem.
Dlaczego oczy mogą różnić się wadą?
Najważniejszy podział dotyczy miejsca, w którym powstaje różnica. W anizometropii osiowej gałki oczne mają różną długość osiową. W oku krótkowzrocznym jest ona zwykle większa, a w nadwzrocznym mniejsza. W anizometropii refrakcyjnej długość gałek ocznych może być podobna, lecz różna jest moc układu optycznego, przede wszystkim rogówki lub soczewki.
W praktyce spotyka się także izoanizometropię, gdy oba oczy mają wadę tego samego typu, oraz antymetropię, gdy jedno oko jest krótkowzroczne, a drugie nadwzroczne. Różnice mogą dotyczyć również astygmatyzmu, w tym jego mocy lub osi.
Poniższe zestawienie pokazuje, dlaczego rodzaj anizometropii wpływa na wybór korekcji:
| Typ anizometropii | Przyczyna | Najczęściej rozważana korekcja | Dlaczego? |
|---|---|---|---|
| Osiowa | Różna długość osiowa gałek ocznych | Okulary lub rozwiązanie dobrane indywidualnie | Odległość soczewki okularowej od oka może pomóc wyrównać różnice wynikające z budowy oka |
| Refrakcyjna | Różna moc łamiąca rogówki lub soczewki | Często soczewki kontaktowe | Znajdują się na oku, więc zwykle ograniczają różnice powiększenia obrazu |
| Mieszana | Połączenie różnej długości gałki ocznej i różnej mocy optycznej | Okulary, soczewki kontaktowe lub inne rozwiązanie | O wyborze decydują pomiary, tolerancja korekcji i widzenie obuoczne |
Do rozwoju różnowzroczności mogą przyczyniać się predyspozycje genetyczne, zaburzenia rozwoju układu wzrokowego, zez, wcześniactwo, zmiany dotyczące jednego oka, urazy oraz następstwa operacji okulistycznych. Przyczyny nie da się wiarygodnie ustalić wyłącznie na podstawie mocy zapisanej w recepcie.
Jakie objawy może powodować duża różnica wady?
Objawy zależą od wielkości różnicy, wieku, zdolności mózgu do tłumienia jednego obrazu oraz tego, czy wada była korygowana od początku. Zespół dolegliwości wynikających z wysiłku układu wzrokowego nazywa się astenopią. Może pojawiać się podczas czytania, pracy przy ekranie lub prowadzenia samochodu.
Najczęściej zgłaszane objawy to:
- Bóle głowy i uczucie napięcia wokół oczu.
- Szybkie męczenie się wzroku, pieczenie, łzawienie lub nadwrażliwość na światło.
- Trudności z koncentracją i czytaniem, zwłaszcza przy dłuższej pracy z bliska.
- Dwojenie, zniekształcenie obrazu lub wrażenie, że przedmioty mają różną wielkość.
- Problemy z oceną odległości, głębi i ruchem w przestrzeni.
Gdy mózg nie potrafi połączyć informacji z obu oczu, może zacząć tłumić obraz z oka widzącego słabiej. U dorosłych oznacza to zwykle gorszy komfort i ograniczenie widzenia przestrzennego. U dziecka, którego układ wzrokowy nadal się rozwija, może dojść do amblyopii, czyli niedowidzenia nazywanego „leniwym okiem”. Tego procesu dziecko często nie potrafi samo zauważyć ani opisać.
Rodzic powinien zwrócić uwagę na sygnały, które mogą wskazywać na problem z widzeniem obuocznym:
- Dziecko często mruży oczy albo zamyka jedno oko.
- Przechyla głowę podczas czytania lub oglądania przedmiotów.
- Unika rysowania, pisania i innych zadań wymagających precyzyjnego widzenia.
- Szybko traci koncentrację, pociera oczy lub skarży się na bóle głowy.
Jak wygląda diagnostyka?
Badanie powinien przeprowadzić optometrysta lub okulista. Sama obserwacja objawów nie pozwala określić, czy różnica wynika z długości gałek ocznych, mocy rogówki, soczewki albo innej przyczyny.
Diagnostyka zwykle obejmuje następujące etapy:
- Pomiar ostrości widzenia każdego oka osobno oraz badanie refrakcji podmiotowej i przedmiotowej.
- Ocenę ustawienia oczu, współpracy obu oczu i zdolności do utrzymania jednego obrazu.
- Testy fuzji i widzenia stereoskopowego, które pokazują, jak układ wzrokowy łączy informacje z prawego i lewego oka.
- Porównanie wielkości obrazów nasiatkówkowych, czyli ocenę anizeikonii, między innymi za pomocą testu hakowego lub, w wybranych przypadkach, synoptoforu.
Test hakowy wykorzystuje znak, którego poszczególne części są oglądane przez różne oczy. Pacjent ocenia, czy widzi je jako równe. Taki pomiar pomaga przewidzieć, czy pełna korekcja okularowa będzie dobrze tolerowana. Ostateczne parametry dobiera się na podstawie całego badania, a nie jednego wyniku.
Okulary czy soczewki kontaktowe?
Największym wyzwaniem przy dużej różnicy mocy szkieł jest anizeikonia, czyli różnica wielkości obrazów widzianych przez oba oczy. Soczewka okularowa znajduje się w pewnej odległości od oka. Szkło plusowe może powiększać obraz, a minusowe go pomniejszać. Gdy moce po obu stronach znacznie się różnią, mózg otrzymuje obrazy o innej skali.
Okulary mogą również wywoływać efekt pryzmatyczny, szczególnie gdy pacjent patrzy poza centrum soczewki. Powoduje to dodatkowe przesunięcie obrazu i może utrudniać adaptację. Nie oznacza to, że okulary są niewłaściwe. Przy anizometropii osiowej mogą być korzystnym rozwiązaniem, a przy małej różnicy często zapewniają pełną wygodną korekcję.
Soczewki kontaktowe przylegają do powierzchni oka, dlatego zwykle ograniczają zmianę wielkości obrazu i efekt pryzmatyczny. Z tego powodu często lepiej sprawdzają się przy anizometropii refrakcyjnej, zwłaszcza gdy różnica mocy jest duża. Nie są jednak automatycznie najlepsze dla każdego. Znaczenie mają stan powierzchni oka, wiek, możliwość prawidłowej pielęgnacji, rodzaj wady oraz tolerancja konkretnego rozwiązania.
Przy wyborze okularów można zastosować soczewki o wyższym współczynniku załamania, nazywane soczewkami indeksowanymi. Pomagają zmniejszyć grubość i różnicę masy szkieł, ale nie zawsze usuwają problem różnej wielkości obrazów. Czasem specjalista modyfikuje sposób korekcji, aby uzyskać lepszą współpracę oczu, jednak odbywa się to kosztem części ostrości i wymaga świadomej oceny.
Najważniejsza zasada jest prosta: forma korekcji powinna wynikać z rodzaju anizometropii i wyniku badania widzenia obuocznego, a nie tylko z liczby dioptrii.
Przy dużej różnicy wad sama poprawa ostrości każdego oka osobno nie gwarantuje komfortowego widzenia obuocznego.
Czy możliwa jest korekcja laserowa?
W wybranych przypadkach rozważa się laserową korekcję wzroku, której celem jest zmiana kształtu rogówki i wyrównanie jej mocy optycznej. Metody takie jak FemtoLASIK, TransPRK czy SMILE nie są jednak rozwiązaniem dla każdego pacjenta. Przed kwalifikacją ocenia się między innymi stan rogówki, stabilność wady, jej zakres, zdrowie oczu oraz oczekiwania dotyczące widzenia.
U dzieci leczenie koncentruje się na zapewnieniu prawidłowego rozwoju widzenia. Może obejmować dobraną korekcję, kontrolę okulistyczną, a w razie amblyopii także zasłanianie oka lepiej widzącego lub terapię ortoptyczną zaleconą przez specjalistę. Samodzielne ćwiczenia bez rozpoznania przyczyny nie zastępują korekcji i kontroli.
Duża różnica wady wzroku między jednym a drugim okiem nie oznacza automatycznie konieczności operacji ani trwałego pogorszenia widzenia. Wczesne wykrycie, zwłaszcza u dziecka, oraz pomiar anizeikonii pomagają dobrać rozwiązanie, które poprawia nie tylko ostrość, lecz także współpracę obu oczu. U dorosłego dyskomfort w nowych okularach, dwojenie lub przewlekłe zmęczenie wzroku są powodem do ponownej oceny korekcji.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
