Masz wrażenie, że coraz częściej mrużysz oczy lub odsuwasz telefon, żeby coś przeczytać? Z tego tekstu dowiesz się, jakie są najczęstsze wady wzroku i jak można je bezpiecznie korygować. Poznasz też różnice między okularami, soczewkami kontaktowymi a zabiegami laserowymi.
Jak powstają wady wzroku?
Światło zaczyna swoją drogę do Twojego mózgu na powierzchni oka. Najpierw przechodzi przez rogówkę, która działa jak silna soczewka zewnętrzna i odpowiada za większość mocy łamiącej układu optycznego. Potem promienie wpadają przez źrenicę, której średnica zmienia się w zależności od oświetlenia i reguluje ilość światła, podobnie jak przysłona w aparacie. Dalej wiązka trafia na wewnętrzną soczewkę, zdolną do akomodacji, czyli zmiany kształtu po to, by ustawić ostrość na różne odległości.
Po przejściu przez te struktury promienie muszą skupić się dokładnie na siatkówce znajdującej się na tylnej ścianie gałki ocznej. To tam czopki i pręciki zamieniają bodźce świetlne na impulsy elektryczne, które wędrują nerwem wzrokowym do mózgu. Miejsce najdokładniejszego widzenia to plamka żółta, niewielki obszar w centrum siatkówki, gdzie gęstość receptorów jest największa. Jeżeli ognisko światła wypada dokładnie w jej płaszczyźnie, obraz jest ostry, kontrastowy i wyraźny.
Stan, w którym moc układu optycznego oka (rogówka + soczewka) jest idealnie dopasowana do długości gałki ocznej, nazywa się emmetropią, czyli normowzrocznością. W takim oku obraz przedmiotów w dali powstaje na siatkówce bez potrzeby użycia akomodacji, a Ty widzisz ostro zarówno daleko, jak i – po włączeniu akomodacji – z bliska. Każde trwałe odejście od tego ideału oznacza już wadę refrakcji.
Gdy układ optyczny ustawia ognisko przed siatkówką, mówimy o krótkowzroczności. Jeśli wiązka skupia się za siatkówką, powstaje nadwzroczność. W sytuacji, w której powierzchnia rogówki lub soczewki jest niesymetryczna, a ognisko jest „rozciągnięte” i nieregularne, pojawia się astygmatyzm – promienie nie spotykają się w jednym punkcie, tylko w dwóch liniach lub rozproszonym obszarze. Z kolei prezbiopia nie wynika ze zmiany miejsca ogniskowania, lecz z utraty elastyczności soczewki i mięśni rzęskowych, przez co z wiekiem stopniowo zanika zdolność akomodacji do bliży.
- uwarunkowania genetyczne,
- nadmierna praca z bliska i długie godziny przed ekranami,
- mało czasu na świeżym powietrzu,
- nieprawidłowe oświetlenie stanowiska pracy i nauki,
- niedobory żywieniowe (np. brak witamin A, D, z grupy B),
- choroby ogólne, takie jak cukrzyca,
- urazy oka i blizny lub stożek rogówki.
Długość osiowa gałki ocznej ma ogromny wpływ na wielkość wady. Przyjmuje się, że wydłużenie osi o około 1 mm odpowiada mniej więcej 3 dioptriom krótkowzroczności, natomiast zbyt krótka gałka sprzyja nadwzroczności. W przypadku astygmatyzmu główną rolę odgrywa kształt rogówki – jeśli zamiast być fragmentem idealnej kuli przypomina piłkę do rugby, powstaje kilka różnych mocy łamiących w różnych przekrojach.
Niekorygowane wady refrakcji pogarszają komfort codziennego funkcjonowania, powodują bóle głowy, przewlekłe zmęczenie oczu i problemy z koncentracją. Wysoka krótkowzroczność zwiększa ryzyko groźnych powikłań siatkówki, a nierozpoznana nadwzroczność u dziecka może prowadzić do rozwoju zeza i amblyopii, czyli trwałego niedowidzenia jednego oka. Nawet pozornie „mała” wada, jeśli jest ignorowana, potrafi obniżyć wyniki w nauce i bezpieczeństwo np. w ruchu drogowym.
U dzieci podejrzewanych o wadę wzroku zawsze podkreślić potrzebę badania z cykloplegią — ukryta (maskowana) nadwzroczność potrafi prowadzić do zeza i amblyopii.
Jakie są najczęstsze wady wzroku?
Do najczęściej spotykanych wad refrakcji należą krótkowzroczność, nadwzroczność (dalekowzroczność), astygmatyzm oraz prezbiopia. Wady te diagnozuje się już u niemowląt, u dzieci w wieku szkolnym, u dorosłych pracujących przy komputerze i u osób starszych. Z danych epidemiologicznych przytaczanych m.in. przez WHO wynika, że krótkowzroczność ma dziś charakter niemal epidemii, a odsetek osób z tą wadą w niektórych krajach azjatyckich przekracza 80 procent młodych dorosłych; w Polsce według szacunków opartej na danych z portali takich jak medonet.pl i zdrowie.tvn.pl krótkowzroczność dotyczy już znacznej części uczniów szkół podstawowych i średnich.
- badanie ostrości wzroku na tablicy (dali i bliży),
- autorefraktometria lub retinoskopia,
- pomiar długości osi gałki ocznej (biometria),
- badanie dna oka – oftalmoskopia lub OCT plamki i tarczy nerwu wzrokowego,
- badanie refrakcji z cykloplegią u dzieci.
Krótkowzroczność
W krótkowzroczności promienie równoległe padające na oko ogniskują się przed siatkówką, dlatego obraz odległych obiektów jest rozmyty, a to, co blisko, widzisz ostro. Pacjent z tą wadą mruży oczy, żeby „podostrzyć” obraz, siada blisko telewizora, ma kłopot z przeczytaniem numeru autobusu lub tablicy w szkole. Typowe są też bóle głowy po dłuższym patrzeniu w dal i szybkie zmęczenie przy prowadzeniu samochodu nocą.
Krótkowzroczność (miopia) może być osiowa, refrakcyjna (soczewkowa) lub rogówkowa. W postaci osiowej gałka oczna jest za długa w stosunku do mocy łamiącej rogówki i soczewki – na każdy 1 mm wydłużenia przypada orientacyjnie około 3 D wady. W krótkowzroczności soczewkowej soczewka jest zbyt wypukła lub ma zmieniony współczynnik załamania, co zdarza się np. w przebiegu zaćmy. Odmiana rogówkowa wynika ze zbyt stromego kształtu rogówki lub chorób takich jak stożek rogówki, co zwiększa całkowitą moc układu optycznego.
Kiedy krótkowzroczność zwykle się ujawnia? Najczęściej pierwsze objawy pojawiają się w wieku szkolnym, między 6. a 12. rokiem życia, i nasilają się w okresie dojrzewania. W wielu przypadkach wada stabilizuje się około 20.–25. roku życia, choć przy tzw. krótkowzroczności postępującej wzrost dioptrii obserwuje się jeszcze później. O postępującej miopii mówimy, gdy wartość wady rośnie co najmniej o 0,5–1,0 D rocznie, a biometria pokazuje wydłużanie osi gałki ocznej, zbliżające się do wysokich wartości.
- odwarstwienie siatkówki,
- zwyrodnienie plamki w przebiegu miopii,
- zwiększone ryzyko jaskry,
- wcześniejsze rozwinięcie zaćmy.
W diagnostyce krótkowzroczności potrzebne jest więcej niż samo odczytanie tablicy. Oprócz subiektywnego badania ostrości wzroku wykonywana jest obiektywna refrakcja w dioptriach za pomocą autorefraktometru lub retinoskopii. U osób z dużą wadą warto zmierzyć długość osi gałki ocznej, bo ułatwia to ocenę ryzyka powikłań. Obowiązkowe jest badanie dna oka w szerokiej źrenicy, a przy wysokiej miopii wskazane jest OCT siatkówki i plamki, które pozwala wychwycić mikrouszkodzenia, ubytki i początki neowaskularyzacji.
Podstawową metodą korekcji krótkowzroczności są okulary korekcyjne z soczewkami rozpraszającymi, oznaczonymi znakiem „–”. Dobór polega na znalezieniu najmniejszej wartości ujemnej, przy której pacjent osiąga najlepszą ostrość widzenia do dali (najczęściej 1,0 lub wyżej). Wygodną alternatywą są soczewki kontaktowe – miękkie lub twarde, a w razie współistniejącego astygmatyzmu odpowiednie soczewki toryczne.
Coraz częściej u dzieci z ryzykiem progresji stosuje się strategie spowalniania rozwoju wady. Należą do nich ortokorekcja, czyli noszenie w nocy specjalnych twardych soczewek modelujących rogówkę, oraz niskie dawki atropiny w kroplach, podawane długo pod kontrolą okulisty. U dorosłych o stabilnej wadzie można rozważyć laserową korekcję wzroku – techniki PRK, LASIK, LASEK, a także nowsze warianty, takie jak SMILE czy procedury typu VLasik, stosowane m.in. w klinikach Optegra i Eyemed. W bardzo wysokiej krótkowzroczności, gdy laser nie jest zalecany, wykorzystuje się soczewki fakijne (ICL) lub wykonuje refrakcyjną wymianę soczewek, czyli usunięcie soczewki własnej i wszczepienie sztucznej, często wieloogniskowej.
Żeby kontrolować krótkowzroczność, potrzebujesz regularnych wizyt u okulisty lub optometrysty – szczególnie gdy wada rośnie. U dzieci ogromne znaczenie ma tryb życia: 2 godziny dziennie na świeżym powietrzu, przerwy od ekranów i ograniczenie pracy z bardzo bliska pomagają zmniejszyć tempo narastania miopii, co potwierdzają liczne badania przytaczane w podręcznikach takich jak „Okulistyka” pod redakcją A. Grzybowskiego.
Wysoka i postępująca krótkowzroczność wymaga regularnej kontroli dna oka i OCT — nieleczona może prowadzić do nieodwracalnych zmian siatkówki.
Nadwzrocz
Nagłówek dotyczy nadwzroczności (dalekowzroczności), czyli wady przeciwnej do krótkowzroczności. W oku nadwzrocznym przy wyłączonej akomodacji promienie równoległe ogniskują się za siatkówką, a punkt daleki jest punktem urojonym. W praktyce oznacza to trudności z widzeniem z bliska: problem z czytaniem, szybkie męczenie się przy pracy przy komputerze, bóle głowy w okolicy czoła po dłuższym skupieniu wzroku. U osób z większą nadwzrocznością widzenie może być nieostre także w dali, zwłaszcza pod koniec dnia, gdy akomodacja się męczy.
Pod względem budowy wyróżnia się nadwzroczność osiową, w której gałka oczna jest zbyt krótka do mocy rogówki i soczewki, postać soczewkową zbyt płaskiej lub przesuniętej soczewki oraz odmianę rogówkową, gdy rogówka ma zbyt małą krzywiznę. Młodzi pacjenci potrafią przez lata kompensować tę wadę dzięki silnej akomodacji, dlatego pozornie widzą dobrze, ale narzekają na zmęczenie oczu i ból głowy po czytaniu. Ten „ukryty plus” wymaga bardzo dokładnej diagnostyki.
U dzieci i młodzieży diagnostyka nadwzroczności powinna zawsze obejmować badanie z cykloplegią. Krople porażające akomodację „wyłączają” zdolność oka do sztucznego ustawiania ostrości, dzięki czemu autorefraktometr lub retinoskopia pokazują pełną, rzeczywistą wartość wady. Zwykła refrakcja bez cykloplegii bywa myląca, bo silna akomodacja może całkowicie zamaskować nadwzroczność, a dziecko przechodzi „test ostrości” jako normowzroczne, mimo że w rzeczywistości obciąża układ wzrokowy przez cały dzień.
- badanie ostrości wzroku do dali i bliży,
- retinoskopia lub autorefraktometria z cykloplegią u dzieci,
- ocena akomodacji i zapasu akomodacyjnego,
- badanie ortoptyczne w kierunku zeza i amblyopii.
Standardową metodą korekcji nadwzroczności są okulary z szkłami dodatnimi („plusami”), czyli soczewkami skupiającymi. Optometrysta dobiera największą moc plusową, przy której pacjent nadal widzi maksymalnie ostro do dali, a przy tym odczuwa wyraźną ulgę podczas czytania. Wiele osób wybiera także soczewki kontaktowe o mocy dodatniej, które ułatwiają uprawianie sportu czy pracę w dynamicznych warunkach.
Przy stabilnej nadwzroczności można rozważać laserową korekcję wzroku, taką jak PRK, LASIK lub procedury zaawansowane typu VLasik, które pozwalają jednocześnie korygować współistniejący astygmatyzm. Dla pacjentów z bardzo wysoką nadwzrocznością lub zmianami soczewki dobrą opcją może być refrakcyjna wymiana soczewek albo wszczepienie soczewki fakijnej – dodatkowej soczewki umieszczonej w oku obok własnej. Wybór techniki zależy od wieku, wartości wady, stanu soczewki i oczekiwań pacjenta, co podkreślają autorzy polskich opracowań, m.in. Marta Misiuk-Hojło.
Niekorygowana nadwzroczność u dzieci jest szczególnie groźna, bo przewlekłe przeciążenie akomodacji sprzyja rozwojowi zeza zbieżnego i amblyopii. U dorosłych powoduje przewlekłe zmęczenie oczu, pogarsza efektywność pracy z tekstem i może nasilać objawy migrenowe. Opisywane są też związki wysokiej nadwzroczności z większym ryzykiem jaskry zamkniętego kąta, dlatego pacjenci z dużymi „plusami” powinni być pod stałą kontrolą okulistyczną.
