Jak widzą daltoniści? Wyjaśniamy rodzaje zaburzeń widzenia

Daltoniści najczęściej widzą kolory, ale mają trudności z odróżnianiem wybranych barw, zwłaszcza czerwonej i zielonej. Tylko najrzadsze postacie zaburzenia powodują widzenie świata głównie w odcieniach szarości. Sprawdź, skąd bierze się daltonizm, jak rozpoznać jego rodzaj i jakie rozwiązania pomagają w codziennym życiu.

Czym jest daltonizm?

Daltonizm, nazywany także zaburzeniem widzenia barw, wynika z nieprawidłowego działania czopków znajdujących się w siatkówce oka. Te fotoreceptory reagują na różne zakresy światła i pozwalają mózgowi rozpoznawać barwy.

Jeżeli jeden typ czopków nie występuje, działa słabiej albo reaguje na światło w zmieniony sposób, niektóre kolory mogą wyglądać podobnie, być mniej nasycone lub trudne do nazwania. Nie oznacza to jednak automatycznie całkowitej ślepoty barw.

Większość osób z daltonizmem nie widzi świata czarno-biało – najczęściej ma problem z rozróżnianiem określonych odcieni.

Dlaczego powstaje daltonizm?

Najczęściej zaburzenie ma podłoże genetyczne i jest dziedziczone recesywnie w związku z chromosomem X. Z tego powodu daltonizm znacznie częściej występuje u mężczyzn, którzy mają tylko jeden chromosom X. Kobieta może być nosicielką wadliwego genu, a objawy pojawiają się u niej rzadziej.

Daltonizm może również rozwinąć się w ciągu życia. W takiej sytuacji zmiana widzenia barw wymaga konsultacji okulistycznej, ponieważ może wskazywać na chorobę oka, uszkodzenie struktur wzrokowych albo działanie określonych substancji.

Do możliwych przyczyn nabytego zaburzenia należą:

• uszkodzenie siatkówki lub nerwu wzrokowego,
• zaćma, jaskra albo zwyrodnienie plamki żółtej,
• retinopatia cukrzycowa i inne choroby przewlekłe,
• uraz oka lub głowy,
• kontakt z substancjami toksycznymi albo działanie niektórych leków.

Jak widzą daltoniści?

Obraz zależy od rodzaju oraz nasilenia zaburzenia. Osoba z częściowym daltonizmem może rozpoznawać większość kolorów, lecz mylić odcienie o podobnej jasności lub nasyceniu. Problem często staje się większy przy słabym oświetleniu, gdy różnice między barwami są mniej wyraźne.

Czerwień może wyglądać na ciemniejszą lub bardziej szarą, a zieleń może przypominać brąz, żółć albo szarość. W praktyce czerwone i zielone przedmioty o zbliżonej jasności mogą zlewać się w podobny odcień.

Daltoniści zwykle korzystają z dodatkowych informacji – jasności, położenia, kształtu, faktury oraz kontekstu. Dzięki temu mogą prawidłowo rozpoznać sygnał na semaforze, dojrzałość owocu lub oznaczenie na mapie, nawet jeśli sama barwa nie jest dla nich jednoznaczna.

Jakie są rodzaje daltonizmu?

Podział zaburzeń widzenia barw zależy od tego, czy wszystkie czopki są obecne oraz jak reagują na światło. Wyróżnia się trzy główne grupy:

Trichromatyzm anormalny

W tej postaci wszystkie trzy typy czopków są obecne, lecz jeden z nich działa nieprawidłowo. Protanomalia dotyczy osłabionego rozpoznawania czerwieni, deuteranomalia – zieleni, a tritanomalia – niebieskiego i związanych z nim odcieni.

Zaburzenie może być łagodne, dlatego część osób dowiaduje się o nim dopiero podczas badania kontrolnego albo w sytuacji wymagającej precyzyjnego rozróżnienia barw.

Dichromatyzm

Dichromatyzm pojawia się wtedy, gdy jeden rodzaj czopków nie występuje. Protanopia oznacza brak prawidłowego odbioru czerwieni, deuteranopia dotyczy zieleni, natomiast tritanopia wiąże się z trudnościami w rozróżnianiu niebieskiego i żółtego.

Najczęściej spotykane są zaburzenia osi czerwony–zielony. Tritanopia występuje znacznie rzadziej i może mieć także nabyte podłoże.

Monochromatyzm

To najcięższa i bardzo rzadka postać zaburzenia. Osoba z monochromatyzmem nie rozróżnia barw albo widzi je w bardzo ograniczonym zakresie, zwykle jako odcienie szarości.

Achromatopsji mogą towarzyszyć obniżona ostrość widzenia, nadwrażliwość na światło oraz trudności z przystosowaniem wzroku do zmiennych warunków oświetlenia.

Jak rozpoznać daltonizm?

Diagnostykę przeprowadza okulista lub optometrysta. Wizyta jest szczególnie wskazana, gdy dziecko długo ma trudności z nauką nazw kolorów albo gdy dorosły zauważa nową zmianę w ich postrzeganiu.

W badaniu mogą zostać wykorzystane:

• tablice Ishihary z ukrytymi cyframi, literami lub kształtami,
• test Farnswortha polegający na porządkowaniu kolorowych elementów,
• anomaloskop, który pozwala precyzyjnie ocenić zaburzenia widzenia barw,
• badania dodatkowe siatkówki, nerwu wzrokowego lub funkcji wzrokowych.

Domowy test internetowy może jedynie zasugerować problem. Na wynik wpływają między innymi jakość ekranu, oświetlenie i ustawienia kolorów, dlatego nie zastępuje on profesjonalnej oceny.

Czy daltonizm można leczyć?

Wrodzonego daltonizmu nie można obecnie całkowicie wyleczyć. Można jednak ułatwiać rozpoznawanie barw za pomocą specjalnych okularów lub soczewek z filtrami. Ich działanie polega na zwiększaniu kontrastu między wybranymi kolorami, a nie na przywróceniu prawidłowego widzenia.

W przypadku postaci nabytej najpierw ustala się przyczynę. Leczenie zaćmy, choroby siatkówki, jaskry lub innego schorzenia może poprawić widzenie barw, choć rezultat zależy od stopnia uszkodzenia oka. Nie należy samodzielnie odstawiać leków podejrzewanych o wpływ na wzrok.

W codziennych zadaniach mogą pomagać także aplikacje rozpoznające kolor, oznaczenia tekstowe, wzory i symbole. W materiałach edukacyjnych oraz grafikach warto łączyć kolor z opisem, kontrastem albo różnym rodzajem linii.

Czy daltonizm wyklucza prowadzenie samochodu?

Sam daltonizm nie wyklucza uzyskania prawa jazdy kategorii A lub B do użytku prywatnego. Ocena zdolności do prowadzenia pojazdu zależy od badania lekarskiego oraz rodzaju zaburzenia.

Osoba z trudnościami w rozpoznawaniu barw może odczytywać sygnalizację również dzięki położeniu świateł i ich jasności. Jeżeli korzysta z okularów lub soczewek korekcyjnych, powinna używać ich podczas jazdy zgodnie z zaleceniem wpisanym w dokumentach.

Inne zasady dotyczą części zawodów, w których prawidłowe rozpoznawanie kolorów ma bezpośredni związek z bezpieczeństwem. Ograniczenia mogą obejmować między innymi pracę pilota, maszynisty, elektryka, strażaka, policjanta lub kierowcy zawodowego, ale ostateczna decyzja zależy od przepisów, stanowiska i nasilenia zaburzenia.

Jak ułatwić codzienne funkcjonowanie?

Daltonizm nie oznacza braku samodzielności. Proste modyfikacje otoczenia ograniczają liczbę pomyłek i ułatwiają korzystanie z informacji przedstawianych za pomocą kolorów:

• wybieraj ubrania opisane nazwą koloru albo układaj je według własnego systemu,
• sprawdzaj dojrzałość owoców również po zapachu, twardości i fakturze,
• korzystaj z etykiet, symboli i wzorów na mapach oraz wykresach,
• ustawiaj aplikacje i urządzenia z wyraźnym kontrastem oraz opisami tekstowymi,
• informuj nauczyciela lub pracodawcę o potrzebie dodatkowych oznaczeń.

W przypadku dziecka ważne jest spokojne wsparcie, bez zawstydzania i żartów z pomyłek. Wczesna diagnoza pozwala dostosować materiały szkolne, sposób przekazywania poleceń oraz wybór aktywności do indywidualnych potrzeb.