Daltonizm najczęściej nie oznacza widzenia świata w czerni i bieli. Osoba z tym zaburzeniem widzi kolory, ale niektóre z nich mogą być mniej nasycone, podobne do siebie albo trudne do odróżnienia. Zależy to od rodzaju i nasilenia nieprawidłowości działania czopków w siatkówce.
Dlaczego daltonista widzi kolory inaczej?
Za widzenie barw odpowiadają czopki, czyli fotoreceptory znajdujące się w siatkówce oka. W uproszczeniu wyróżnia się trzy ich rodzaje, wrażliwe na światło odpowiadające zakresom kojarzonym z czerwienią, zielenią i błękitem. Mózg porównuje sygnały docierające z tych receptorów i na tej podstawie rozpoznaje konkretną barwę.
Gdy jeden typ czopków nie działa prawidłowo, jest mniej czuły albo w ogóle go nie ma, do mózgu trafiają niepełne informacje. Nie oznacza to, że kolor całkowicie znika z obrazu. Częściej kilka barw zaczyna wyglądać podobnie, a różnice między ich odcieniami stają się mniej wyraźne. Dlatego czerwień i zieleń mogą zlewać się w brąz, szarość lub przygaszony odcień, zwłaszcza przy słabym oświetleniu.
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że widzi inaczej. Od dzieciństwa poznają świat za pomocą własnej palety barw, więc nie mają bezpośredniego porównania z widzeniem innych ludzi. Różnica wychodzi na jaw dopiero podczas badania albo w sytuacji wymagającej precyzyjnego rozpoznawania kolorów.
Rodzaje daltonizmu a obraz świata
Zaburzenia widzenia barw dzieli się między innymi na trichromatyzm anormalny, dichromatyzm i monochromatyzm. W pierwszym przypadku wszystkie trzy typy czopków są obecne, ale jeden działa słabiej lub ma zmienioną czułość. W dichromatyzmie brakuje jednego rodzaju czopków. Monochromatyzm, czyli całkowita lub prawie całkowita ślepota barw, występuje bardzo rzadko.
| Typ zaburzenia | Czego dotyczy | Główne trudności |
|---|---|---|
| Protanopia lub protanomalia | Rozpoznawania czerwieni | Czerwień może przypominać brąz, ciemną zieleń, szarość lub być odbierana jako mniej intensywna. |
| Deuteranopia lub deuteranomalia | Rozpoznawania zieleni | Zieleń i czerwień mogą wyglądać podobnie, szczególnie jako brązowe lub żółtawe odcienie. |
| Tritanopia lub tritanomalia | Rozpoznawania niebieskiego i żółtego | Niebieski może być mylony z zielenią, a żółty z szarością lub fioletem. |
| Monochromatyzm | Rozróżniania większości lub wszystkich barw | Obraz jest odbierany głównie w odcieniach szarości, a ostrość widzenia może być obniżona. |
Najczęstsze zaburzenia dotyczą osi czerwono-zielonej. Osoba z takim typem daltonizmu może mieć trudności z odróżnieniem czerwonego jabłka od zielonych liści, rozpoznaniem koloru ubrania albo odczytaniem wykresu, w którym dane oznaczono podobnymi barwami. Sygnalizacja świetlna również może sprawiać problem, dlatego znaczenie ma nie tylko kolor, lecz także położenie światła i jego jasność.
Jak daltoniści radzą sobie na co dzień?
Mózg stopniowo uczy się korzystać z innych informacji niż sama barwa. Pomocne są jasność, nasycenie, kontrast, kształt, położenie oraz kontekst. Kierowca może rozpoznawać sygnał świetlny po jego miejscu na sygnalizatorze, a przy wyborze ubrań korzystać z opisów na metkach lub ustalonego układu garderoby.
Niektóre sytuacje pozostają jednak bardziej wymagające. Szczególną trudność mogą sprawiać:
- elektryk – identyfikowanie przewodów oznaczonych kolorami,
- grafik, projektant lub drukarz – precyzyjne dobieranie i ocenianie barw,
- pilot, maszynista lub kierowca zawodowy – interpretowanie sygnałów świetlnych i wskaźników,
- laborant lub farmaceuta – rozpoznawanie próbek, odczynników albo oznaczeń zależnych od koloru.
Nie oznacza to automatycznie, że każda osoba z daltonizmem nie może wykonywać danego zawodu. Znaczenie ma konkretny rodzaj zaburzenia, jego nasilenie, zakres obowiązków i wynik badania widzenia barwnego. W codziennym funkcjonowaniu mogą pomagać także aplikacje rozpoznające kolor oraz filtry w okularach lub soczewkach kontaktowych. Takie rozwiązania mogą poprawiać kontrast między wybranymi barwami, ale nie przywracają prawidłowego widzenia kolorów.
Wrodzony i nabyty daltonizm
Wrodzone zaburzenia widzenia barw najczęściej mają podłoże genetyczne. Część z nich jest dziedziczona recesywnie i wiąże się z chromosomem X, dlatego częściej występuje u mężczyzn, którzy mają tylko jeden chromosom X. Kobieta może być nosicielką zmienionego genu, a objawy pojawiają się u niej znacznie rzadziej.
Daltonizm może mieć także charakter nabyty. Zmiana widzenia barw pojawiająca się w dorosłym wieku wymaga oceny okulistycznej, ponieważ może towarzyszyć chorobom siatkówki, nerwu wzrokowego, zaćmie lub innym problemom zdrowotnym. W takiej sytuacji zaburzenie nie musi mieć takiego samego przebiegu jak wada wrodzona.
Jak rozpoznać daltonizm i czy można go wyleczyć?
Podstawowym badaniem są tablice Ishihary, na których kolorowe punkty tworzą liczby lub kształty. Okulista może wykorzystać także inne testy, między innymi test Farnswortha-Munsella, aby dokładniej ocenić rozróżnianie odcieni. U dziecka sygnałem do konsultacji mogą być utrzymujące się trudności z nauką nazw kolorów, sortowaniem przedmiotów według barwy albo wykonywaniem zadań opartych na kolorowych pomocach.
Wrodzonego daltonizmu nie można obecnie całkowicie wyleczyć, ponieważ nie da się trwale odtworzyć brakujących lub nieprawidłowo działających czopków. Można natomiast poprawiać komfort widzenia za pomocą filtrów, aplikacji i zmian w otoczeniu. Przy postaci nabytej lekarz koncentruje się na przyczynie zaburzenia, a leczenie choroby podstawowej może poprawić rozpoznawanie barw.
Jeśli dziecko stale myli kolory albo dorosły zauważa nową zmianę w ich postrzeganiu, warto skonsultować się z okulistą. Diagnoza pomaga lepiej dostosować naukę, pracę i codzienne zadania do rzeczywistego sposobu widzenia.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku niepokojących objawów skonsultuj się z lekarzem.
